Sinds 2024 onderzoekt friction hoe de landbouw sterk wordt beïnvloed door de integratie van digitale technologie in de sector.

We zijn een team van vier kernonderzoeksters met complementaire expertise op het gebied van politieke economie, menselijke geografie, wetenschaps- en technologiestudies en agroecologisch onderzoek in België, Europa, Palestina, Brazilië en daarbuiten (zie Ontmoet het team [INSERT LINK]). Friction is gevestigd in het Agroecology Lab van de bio-ingenieursschool van de Université Libre de Bruxelles (ULB).

We doelen erop om met ons onderzoek de landbouwgemeenschappen in België en Europa te ondersteunen om gezond voedsel te blijven produceren met ecologisch verantwoorde en duurzame methoden. We trachten ook verder te reiken om inzicht te geven in de grotere impact van digitalisering op de landbouw en de samenhang met kwesties als migratie, veiligheid en meer.

We willen bijdragen aan landbouw, voedselsystemen en beleid waar de mensen die ons voedsel produceren, verwerken en consumeren centraal staan, in plaats van te moeten reageren op de eisen van markten en bedrijven.

Hoe werken we?

We spreken met boeren en boerinnen die digitale technologie hebben omarmd op allerhande wijze, of met hen die ervoor kiezen om deze technologieën net zo weinig mogelijk te integreren.

We bestuderen beleidsdocumenten, lezen jaarverslagen van bedrijven, volgen de professionele landbouwpers in België en ontmoeten technici, onderzoekers, vertegenwoordigers van bedrijven en financiële instellingen, beleidsmakers en anderen in de sector om meer te weten te komen over de veranderingen die zich in het Belgische landschap voltrekken.

We bouwen mee aan lokale en internationale netwerken voor maatschappijkritisch onderzoek naar de digitalisering van de landbouw. We werken ook aan solide partnerschappen met lokale en regionale partners uit het maatschappelijk middenveld.

De context?

Digitale infrastructuren veranderen in hoog tempo geïndustrialiseerde samenlevingen, economieën en het dagelijks leven van mensen. Transactieplatforms zoals Uber, Amazon en Airbnb hebben de manier waarop mensen zich verplaatsen, winkelen en reizen grondig veranderd. De techreuzen Microsoft, Google en Meta (het vroegere facebook) bepalen de relaties op de werkvloer, hoe familie, vrienden en geliefden communiceren en hoe de overheid omgaat met haar kiezers. De grote techbedrijven zijn vandaag nauw verweven met heel wat aspecten van ons leven.

Wat friction wil begrijpen: wat gebeurt er wanneer digitale infrastructuren verweven geraken met de landbouw?

We zijn ons ervan bewust hoe technologie in het verleden altijd een belangrijke rol heeft gespeeld in de verschillende vormen van landbouw die we vandaag de dag kennen. We zien de komst van digitale technologieën en hun infrastructuren als een verderzetting van een lang, en vaak controversieel proces van landbouwmodernisering.

We beginnen bijvoorbeeld bij het vernietigen van de gemeenschapsgronden in de Europese middeleeuwen om de huidige privatisering van land te begrijpen, en hoe dit de arbeid van vrouwen op het land en in het gezin heeft geherstructureerd. Of we kijken naar de logica van koloniale suikerplantages die floreerden dankzij de slavernij van Afrikanen en waar de basis gelegd werd voor de huidige landbouwboekhoudsystemen.

Of we kijken naar de geschiedenis van de 20e eeuw en zien hoe de introductie van synthetische pesticiden en meststoffen niet enkel nauw verbonden is met de kenmerken van de huidige industriële landbouw maar ook met de macht van bedrijven en militarisering.

Bedrijven als Bayer/Monsanto, BASF, Corteva of Syngenta/Sinochem zijn bekende merknamen van zaden en pesticiden die onder andere op Belgische boerderijen worden gebruikt. Carrefour, Delhaize en andere supermarktketens hebben een grote invloed op het soort voedsel dat we produceren en de manier waarop het verdeeld wordt. Yara en Cargill geven geglobaliseerde ketens vorm door just-in-time-infrastructuren op te bouwen. Het is ook niet moeilijk te begrijpen wat tractormerken als Fendt, New Holland en John Deere met landbouw te maken hebben, terwijl DeLaval, Lely en GEA van de weinige spelers zijn die de zuivelsector bepalen.

Maar hoe zit het met de nieuwkomers? Waarom storten Google, Amazon, Meta/Facebook, Apple, Microsoft en Blackrock zich op de landbouw? En hoe verandert hun betrokkenheid de landbouw?

De beloften van de digitale transformatie

We stellen vast dat bedrijven, overheden en onderzoeksinstellingen enorme hoeveelheden middelen investeren in de digitalisering van de landbouw. Er worden beloften gedaan over de ‘toekomstbestendigheid’ en de ‘revolutionaire kracht’ van digitalisering in Europa, er wordt gelobbyd om wetgeving door het Europees Parlement te krijgen en er zijn financieringsmechanismen die dit proces mogelijk maken. Kortom, het idee van een ‘digitale noodzaak’ is duidelijk aanwezig, maar er is zeer weinig kennis over waarom dat zo is, wat deze technologieën eigenlijk doen, en hoe ze moeten worden gereguleerd.

Door onderzoek te doen in België wil friction inzicht krijgen in de gevolgen van digitalisering voor boerderijen, de mensen die er werken, dieren en landbouwgrond. Dat betekent dat we vragen stellen als:

Hoe verandert digitalisering het werk op de boerderij? Welke veranderingen stuurt het in de veeteelt? Waarom dragen steeds meer koeien elektronische halsbanden? En wat betekent dit voor de verdere schuldenlast van boeren en boerinnen?

Hoe verandert big data-analyse het aanbod aan geteelde aardappelsoorten of wie eigenaar is van het land? Waarom moeten boeren apps gebruiken om hun veestapel en land te beheren? En wat betekent dit voor de verdere verankering van de landbouw in een geglobaliseerde economie?

Hoe veranderen digitale technologieën de vaardigheden en kennis van boeren en boerinnen? Vervangt dit langzaam de behoefte aan technische kennis op de boerderij? Of hoe zorgt de introductie van deze technologieën voor een hervorming van de gender-gerelateerde werkverdeling op de boerderij? Of wat met de relaties tussen boeren en andere werknemers op de boerderij?